Nawet pobieżne spojrzenie na treść podręczników wydawanych w wielu krajach europejskich pozwala stwierdzić, że politycy odpowiedzialni za edukację rzadko zauważają pogranicza lub też nie zauważają ich wcale. Okazuje się, iż dominująca przez lata perspektywa państw narodowych w znacznej mierze zawęziła popularne wyobrażenie przestrzenne, przysłaniając jednocześnie powiązania ponadnarodowe. Tym sposobem historyczne pogranicza postrzegane są z reguły jako peryferia europejskiej historii. Perspektywa taka stoi jednakże w diametralnej sprzeczności z ich dawnym i dzisiejszym znaczeniem. Właśnie ze względu na ich położenie w pobliżu zmieniających się granic regiony te poza pozorną peryferyjnością charakteryzuje „centralność”. Z tego powodu w ramach nauk historycznych i społecznych a także badań nad podręcznikami coraz częściej odkrywa się je i określa jako wspólnoty wyobrażone. Dzieje się tak, ponieważ w porównaniu z narodem wykazują one większą elastyczność i opcjonalność a także w większym stopniu bazują na wspólnych doświadczeniach i wiedzy.

 

Ze względu na swój płynny charakter regiony pograniczne są nierzadko równocześnie obszarami kontaktu, w których istnieją warunki sprzyjające tworzeniu się tożsamości mieszanych lub mnogich - takich, które nie dają się ująć w kategoriach narodu, państwa czy przynależności etnicznej. Ponadto natrafiamy tu na ślady długotrwałych zjawisk, np. historii osadnictwa widzianej jako proces społeczny, rozwoju ludnościowego i mentalnościowego, historii gospodarczej i społecznej. Tym sposobem uwagę naszą zwracają procesy, których wynikiem były przemiany strukturalne okresu przejściowego między epoka przednowoczesną a XIX- i XX-wieczną nowoczesnością. Dodatkowo ze względu na istnienie na tych obszarach wieloetnicznych i wielojęzycznych wspólnot historyczne pogranicza predestynowane są do badań nad procesami narodowotwórczymi. Na ich przykładzie można podjąć próbę prześledzenia „granic narodowych” i jak w laboratorium zbadać, na ile tradycyjne regiony pogranicza należy postrzegać jako indykatory rozwoju postnarodowego, wewnątrz których nacjonalizm jako zjawisko historyczne uzupełniany jest w sferze tożsamości o nową ofertę. Krótko mówiąc: „Z boku często widać więcej, mimo iż samemu jest się gorzej widzianym”.


Otwarcie nowych perspektyw poprzez Górny Śląsk

Jako dobry przykład może w tym kontekście posłużyć Górny Śląsk – region historyczny leżący w dzisiejszej południowej Polsce. Górnośląska mieszanka wpływów kulturowych, językowych i etnicznych dostarcza materiału, który pobudza do rozmyślań na temat funkcjonujących do dziś powiązań transnarodowych, oferując przy tym nowe informacje o historycznych regionach pogranicznych Europy. Spojrzenie na Górny Śląsk może poszerzyć wiedzę na temat przeszłości Europy i wyczulić na jej fenomeny, których znaczenie częściowo pozostaje do dziś aktualne. Będzie to jednak możliwe tylko wtedy, gdy w odpowiednim stopniu uwzględnione zostaną takie kategorie dydaktyczne jak otwarte rozumienie historii, kontrowersyjność oraz wieloperspektywiczność.


Górny Śląsk był ogniskiem konfliktów i obszarem przechodzącym „z rąk do rąk”. Stykały się tam ze sobą odmienne oferty tożsamościowe, ambicje polityczne i interesy gospodarcze sąsiadujących ze sobą państw – przede wszystkim Polski i Niemiec. W pierwszym rzędzie dotyczyło to XX wieku – naznaczonego plebiscytem, dwoma wojnami światowymi, ucieczką i wypędzeniami. Z tego powodu region stał się widownią konfliktów politycznych, w których niepoślednią rolę odgrywały konkurujące ze sobą ruchy narodowe. Mimo tego Górny Śląsk pozostawał równocześnie ojczyzną różnych narodów, w której ponad granicami narodowymi współistniały ze sobą w pokojowy sposób różne grupy etniczne. Dlatego też region ten może posłużyć jako rezerwuar informacji nt. struktury tożsamości i świadomości w Europie. Mogą one być wykorzystywane m.in. w procesach nauczania. Konteksty regionalne i transnarodowe stanowią instrument, który ułatwia nauczającym odpowiednie przedstawienie europejskiej różnorodności i różnorodności społecznej. Tym samym obok perspektywy narodowej, która dominuje w narodowych mediach edukacyjnych, przede wszystkim w podręcznikach szkolnych, otwarta zostanie droga dla innych spojrzeń i interpretacji.


Pedagodzy, którzy chcą wykorzystać ten potencjał europejskiej historii regionalnej podczas swoich zajęć, natrafiają w swej nauczycielskiej praktyce na przeszkody nie do pokonania. A to dlatego, że wytyczne zawarte w programach nauczania nie pozostawiają w tym zakresie właściwie swobody, poza tym brakuje odpowiednich materiałów do nauczania. Także z tego powodu europejskie regiony pograniczne traktowane są podczas zajęć historii marginalnie. Jeśli już jest o nich mowa, to ich dzieje przedstawiane są zwykle z perspektywy narodowej. Stwierdzenie to odnosi się do treści podręczników i praktyk nauczania w wielu krajach europejskich, także w Polsce i w Niemczech. Tymczasem Górny Śląsk jest zwierciadłem europejskiej przeszłości, gdyż w regionie tym dziedzictwem polsko-niemieckej historii są zarówno konflikty, jak i elementy wspólne, wykraczające poza narodowe podziały.


Niniejszy portal pragnie zachęcić do nowego spojrzenia na historię Europy oraz do głębszej refleksji nad tymi jej częściami, które niezasłużenie zwie się peryferyjnymi. W szczególny sposób nadają się do tego wybrane przez nas tematy związane z kulturą i historią Górnego Śląska.


Wybór

Zarówno w przeszłości jak i dziś Górny Śląsk jest czymś więcej niż tylko pionkiem wielkiej europejskiej rozgrywki politycznej. Od średniowiecza ten wieloetniczny region był miejscem, w którym przenikały się wpływy niemieckie, polskie, czeskie i żydowskie. W XX w. Górny Śląsk był widownią konfliktów o podłożu politycznym, społecznym i kulturowym, które z dzisiejszego punktu widzenia stanowić mogą interesujący przyczynek do poznawania historii kontynentu. Zachodzące w regionie długotrwałe procesy i zjawiska narodowotwórcze, w tym historia mentalności, historia edukacji, historia gospodarcza i społeczna, są elementami o wysokiej wartości poznawczej. Przykładowo w okresie międzywojennym ziemie górnośląskie znajdował się w granicach dwóch państw (por. moduł „Granica”) . Część ludności w przeciągu 20 lat trzykrotnie zmieniała obywatelstwo. Fakt ten miał istotny a zarazem dość osobliwy wpływ na życie sportowców i funkcjonowanie drużyn narodowych. W przeszłości fascynacja sportem często wykorzystywana była do realizacji celów politycznych lub narodowych, dziś jest ona odzwierciedleniem silnych powiązań ponadnarodowych Górnego Śląska (por. moduł „Piłka nożna”). Mimo wielokrotnych przesunięć granic i przesiedleń ludności podczas II drugiej wojny światowej i po niej Górny Śląsk pozostał regionem wieloetnicznym, a dla części jego mieszkańców język niemiecki nadal jest mową ojczystą, albo językiem codziennych kontaktów (por. moduł „Wielojęzyczność”).

Jak wyglądało życie Górnoślązaków w czasach, gdy ich region przedzielony był sztuczną i w tej formie nigdy wcześniej nie istniejącą granicą? Dlaczego także dziś kibicuje się tu niemieckiej drużynie narodowej? Jak to się dzieje, że niektórzy reprezentanci Niemiec rozmawiają między sobą po polsku? Jak to możliwe, że na Górnym Śląsku 70 lat od ostatniego przesunięcia granic, po tzw. akcjach „odpolszczenia” i „odniemczania”, ciągle jeszcze usłyszeć można poza językiem polskim także język niemiecki i dialekt górnośląski? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdą Państwo w modułach, które przybliżą tematy górnośląskie zarówno nauczycielom, jak i uczniom.
Moduły – do tej pory uruchomione zostały tematy „Granica”, „Piłka nożna” oraz „Wielojęzyczność – nie są konspektami lekcyjnymi, lecz materiałami pomocniczymi, pozwalającymi na dowolne wbudowanie ich w zajęcia. W nieskomplikowany sposób dają się one zaadaptować w obu kulturach dydaktycznych, co sprawia, iż można z nich korzystać zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. Ważnym kryterium, które zadecydowało o powstaniu tych modułów był fakt, iż przykład Górnego Śląska posiada potencjał ponadregionalny, oraz że tym sposobem zwracamy jednocześnie uwagę na historię i na fenomen innych europejskich regionów pogranicznych. W modułach tych poza materiałami użytkownik znajdzie także informacje źródłowe, fotografie archiwalne i aktualne a także dokumenty dźwiękowe oraz zadania, które pomogą nauczycielowi w samodzielnym zaplanowaniu przebiegu zajęć.


Spojrzenie na praktykę dydaktyczną

Polsko niemiecki portal internetowy poświęcony Górnemu Śląskowi zawiera sugestie, które ułatwią Państwu wprowadzenie wielowątkowej tematyki górnośląskiej do zajęć historii (w Niemczech od 9 klasy gimnazjum, w Polsce od 2 klasy liceum). Aby przygotować uczniów do odbioru tego tematu, wskazane byłoby ich zaangażowanie w merytoryczne przygotowanie szkolnej wycieczki lub „tygodnia projektowego”, które to stanowią dziś element praktyki edukacyjnej zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. Głównym zadaniem modułów jest uświadomienie uczącym się istnienia przenikających się lub wzajemnie się uzupełniających zjawisk z obszaru historii społecznej i historii kultury. Jednocześnie chcemy pomóc w unikaniu wyjaśnień, podających wyłącznie jedną przyczynę danego zdarzenia. Tym sposobem portal wzmacnia kompetencje uczniów w zakresie wydawania własnych osądów oraz takie kwalifikacje uczących się, które zajmują ważne miejsce w wytycznych do programów nauczania w obu krajach. Ponadto zapobiegamy bezrefleksyjnemu odbiorowi treści przekazywanych przez media, ułatwiając tym samym uczniom aktywny udział w dyskursie politycznym.


Planujemy stałe aktualizowanie portalu i uruchomienie w jego ramach dalszych modułów. Będziemy wdzięczni za Państwa opinie i uwagi odnośnie przeprowadzonych przez Państwa zajęć. Państwa sugestie, impulsy i uwagi pomogą nam modyfikować nasze moduły edukacyjne.